Аруан щIыналъэм мылъку зыхухихыу курыт щ1эныгъэр щрагъэгъуэт  куейм  « Джэрмэншык  къуажэ дэт курыт  еджапIэ»

«СИ БЗЭ – СИ ПСЭ, СИ ДУНЕЙ!»

Проект – къэхутэныгъэ лэжьыгъэ

«ЦIЫХУГЪЭ  ИНЫР  ЗИ  ЩIЭИН»

( Къашыргъэ ХьэпащIэ и гъащIэ гъуэгуанэр
«ГъащIэр матэщIэдзакъым» тхыгъэм къызэрыхэщыжыр)

                                                
                                                                                ЗыгъэзэщIар :
                                                                      Джэрмэншык курыт еджапIэм
                                                                     и  I0-нэ классым щеджэ
                                                                     Къашыргъэ  Дианэщ
                                                                    УнафэщIыр:
                                                                    Джэрмэншык курыт еджапIэм
                                                        адыгэбзэмрэ литературэмкIэ                                                       егъэджакIуэ
                                                                       Иуан Жаннэ Мусэрбий и пхъурщ

                                                             2024 гъэ

Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение
«Средняя общеобразовательная школа» с.п.Герменчик

ЦIыхугъэ иныр зи щIэин.
(Къашыргъэ ХьэпащIэ и гъащIэмрэ и литературнэ лэжьыгъэмрэ).

Каширгова Диана Аслановна 10 класс
МКОУ СОШ с.п.Герменчик Урванский район.

Научный руководитель Иванова Жанна Мусарбиевна
Учитель кабардинского языка и литературы
МКОУ СОШ с.п.Герменчик

2025 год

			 

                          	ПСАЛЪАЩХЬЭ

ХЭЗЫГЪЭГЪУАЗЭ……………………………………………… 1
ЯПЭ IЫХЬЭ .   КъежьапIэ ……………………………………...4

ЕТIУАНЭ IЫХЬЭ .   КъуажэщIэ – гъащIэщIэ ……………….6

ЕЩАНЭ IЫХЬЭ.     ЩIэныгъэм и джакIуэ…………………….9

ЕПЛIАНЭ IЫХЬЭ.   Къалэмыр зи Iэпэгъу……………………..II

ЕТХУАНЭ IЫХЬЭ.  ГукъэкIыжхэр……………………………..I5

КIЭУХ  ПСАЛЪЭ……………………………… …………………I8

КЪЭГЪЭСЭБЭПА  ЛЭЖЬЫГЪЭХЭР

   Хэзыгъэгъуазэ
							
							Гупыр зыгъэгупыр, 
							ЖаIэ, гуп и уасэщ,
							Лъэпкъыр зыгъэлъэпкъхэр-
							Уасэ зимыIэжщ,
							ЛIыбэм ялъэмыкIыр
							ЗылъэкIа хэкулIхэм,
							Уэ уащыщщи, фIыщIэ
							Псоми пхудоIэт.

	 Зэманыр псынщIэу макIуэ, зыгуэр къеджэ зэпытурэ игъэпIащIэ хуэдэ. Абы къызэренэкI махуэхэри, мазэхэри, илъэсхэри. КъызэренэкI гуауэри, гуфIэгъуэри, фIыри, Iейри. Зэманым трелъэщIэж цIыху мелуанхэм я лъэужьыр, ещхьыркъабзэуи хузэфIокI языныкъуэхэм я лъагъуэр нэхъ тыншу къыхигъэщыну, я цIэр мыкIуэдыжын ищIыну. Апхуэдэр зэхъулIэр зырызщ.
 	ЖыпIэ хъунущ ди тхакIуэ гъуэзэджэ Къашыргъэ ХьэпащIэ, зи ныбжьыр 20I4 гъэм щэкIуэгъуэм и I4-м илъэсищэ ирикъум, зэманыр зыхуэупсахэм ящыщу. Литературэм зэрыщылэжьа зэманым къриубыдэу абы хузэфIэкIащ зэи хэмыгъущэжын езым и лъагъуэ дахэ къызэринэкIын, икIи, адыгэ тхылъеджэ щыIэху, зэи цIыхуншэ хъункъым а лъагъуэр.	 Къашыргъэ ХьэпащIэ ящыщщ зэгуэр фIыуэ плъагъуу, пцIыхуу и тхыгъэхэм удахьэхауэ , абыхэм яхэлъ гупсысэ куухэмрэ гурыщIэ къабзэхэмрэ уи гум хыхьауэ щытамэ, уэ гъащIэ уиIэху пщымыгъупщэж, дунейм иджыри тетым хуэдэу, махуэ къэс уи гупсысэхэм зыщыхуэбгъазэ, уи дзыхь епхьэлIэу узэчэнджэщ цIыху щэджащэхэм. Абы тещIыхьауэ жысIэнщи, нобэ абы тепсэлъыхь псоми нэхърэ си дежкIэ нэхъ гъунэгъущ мы тхакIуэр.

	Къашыргъэ ХьэпащIэ… Хэт ар си дежкIэ? Псом япэ, си адэм и адэшхуэщ. Сэ, Къашыргъэ Дианэ, ХьэпащIэ сриещанэ лIакъуэ къуэрылъхущ (си адэшхуэ Хьэзиз и адэщ). Сызэрысабийрэ къызжаIауэ сщIэрт дадэшхуэ тхакIуэу сызэриIар.Хуэмурэ сыкъыдэкIуэтейурэ зыхэсщIэ хъуащ а зи цIэр ди унагъуэм щамыгъэтIылъ дадэшхуэ щытхакIуэкIэ, ар къызэрыгуэкI цIыхуу зэрыщымытар. ЖаIэу зыхэсх и хъыбархэмкIэ, пэж дыдэуи, ар цIыхушхуэт, и инагъым хуэдиз фIагъ, Iэдэбагъ, гуапагъэ, щабагъэ зыхэлъа, зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа , егъэджакIуэ Iэзэу, ущиякIуэ Iущу ди Джэрмэншык жылагъуэм дэса нэхъыжьыфIт. И гугъу зыхэсхыхукIэ срипагэрт, уеблэмэ, дамэ къыстекIэу сылъэтэну хъуэпсапIэ сиIэ хъурт. АпщIондэху, си гупсысэмрэ си гумрэ зэакъылэгъуу дадэ и сурэтыр уэгум къыщыслъыхъуэрт. 
Къызэрыслъыхъуэри дауэт? Зи дамэхэр ину шэщIа къашыргъэ уардэут, плъыр сакъыу къыттеубгъуауэ, къызэринэкIа щIэблэм  я IуэхущIафэхэм кIэлъыплъу, лъагапIэ инхэм дыдишыну къыдэджэу.
	 5-нэ классым сыщIэсу «Зы жэщ» рассказым дыщеджам, сэ гушхуагъэу къысхыхьар дапхуэдизт! Абы лъандэрэ мурад быдэ сщIат си адэшхуэ Къашыргъэ ХьэпащIэ теухуауэ щыIэр къэсщIэну, щымыIэ гуэри щIэуэ зэхуэсхьэсыну.А IуэхумкIэ зэпымычу захузогъазэ и бынхэм, и къуэрылъху-пхъурылъху дадэ и куэщI ирипIыкIахэм. 
	Апхуэдэу илъэс и пэкIэ дадэм и фэеплъ махуэм ирихьэлIэу зэхуэсыжауэ ипхъу нэхъыщIэ Динэ къызжиIащ «ГъащIэр матэщIэдзакъым» и иужьрей тхыгъэм абы и гъащIэ псор къызэрекIуэкIар щитхыжауэ, тхылъым имыхуауэ Iыхьэ гуэрхэр къэнауэ щытати, и Iэрытххэм езыр хэплъэжыну.А Iуэхугъуэращ сэ сигу къэзыгъэкIар тхылъхэм зэтемыхуэурэ ихуа и биографие гъущэр мыхъуу, и сабиигъуэм щыщIэдзауэ  и гъащIэ гъуэгуанэр зэрыщыту «ГъащIэр матэщIэдзакъым» жыхуиIэ документальнэ тхыгъэмкIэ зэфIэзгъэувэжыну. Къашыргъэхэ ди лъэпкъ тхыдэр, ди лъэпкъ лIакъуэр хьэдзэ зырызурэ и сатырхэм къыхэсщыпыкIыжыну.	
	 Сэ къалэну зыхуэзгъэувыжар и гъащIэмрэ и творчествэмрэ зэпэщхьэхуэу зджыныракъым, апхуэдэкIэ сэ абы сыщыгъуазэщ. 
                                                         
Сызыхуейр а гъуэгуанэр лъэбакъуэ зырызу зэрызэпичам хуэдабзэу  зэфIэзгъэувэжынырщ, и IуэхущIафэхэмрэ и хьэл-щэнхэмрэ сыкIэлъыплъу, и зэфIэкIым сригъуазэу, и творческэ гъуэгуанэр абы къыхэту , къыхэухуэнауэ зджынырщ, а гъащIэ гъуэгур гурэ псэкIэ зыхэсщIэу, срибауэу иджыри зэ си адэшхуэ Къашыргъэ ХьэпащIэ «къэзгъэпсэужу» сыщIэдэIунырщ. УпщIэ куэд хузиIэт сэ дадэшхуэ.
	Мы си лэжьыгъэм  къыщыгъэлъэгъуащ  адыгэ литературэм,  лъэпкъ прозэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа Къашыргъэ ХьэпащIэ и гъащIэ гъуэгуанэр щысабийм щегъэжьауэ иужь махуэхэм нэс къызэрекIуэкIар. 	Лэжьыгъэр зэхэтщ хэзыгъэгъуазэу, Iыхьитхуу, кIэух псалъэу, къэгъэсэбэпа лэжьыгъэу.
 Сытым дежи сызылъыхъуэ упщIэхэм я жэуап къыщыхьащ япэ Iыхьэм – Къашыргъэхэ  ди лIакъуэ ебланэм  щыщIэдзауэ дэтхэнэми и къекIуэкIыкIар тхыдэм къызэрыхэщыжыр, ХьэпащIэ и сабиигъуэр щекIуэкIа унагъуэр, хьэблэр, къуажэр, Щхьэлыкъуэ къыхэIэпхъукIахэр Джэрмэншык къызэрыкIуар, ди унагъуэри абыхэм зэрахэтар. 
ЕтIуанэ Iыхьэр теухуащ къуажэщIэм щыщIидза гъащIэм. Джэрмэншыкщ ХьэпащIэ щеджар, и щIалэгъуэр щекIуэкIар, лэжьэн щыщIидзар. И узыншагъэм къимытIасэу Хэку зауэшхуэм мыкIуэфами, езы бийр къэкIуащ ди къуажэм, псэемыблэжу абыхэм япэщIэтащ,Iэщэ егъэщIыным  и пщIэнтIэпскIэ къилэжьа и ахъшэ хилъхьащ.
ХьэпащIэ Хэкупсэт, дэнэ щIыпIэ къыщыхуейми, и зэфIэкI абы къыщигъэлъагъуэт. Зауэ нэужьым  нэхъ балигъыпIи иувауэ щылэжьащ газетми,радиоми, колхозым  IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэр  щрихьэкIащ,ауэ дэнэ щымыIэми, абы игури и псэри зыхэтыр и IэщIагъэ нэхъыщхьэрщ-егъэджакIуэ , тхакIуэ IэнатIэрщ. Аращ зытеухуар ещанэ Iыхьэр.
Къуажэ школым къигъэзэжа нэужь ,ар зэи пэрыкIакъым щIэблэр гъэсэным, егъэджэным хухиха лэжьыгъэм – ар и псэм епцIыжыфынутэкъым.
Абы къыдэкIуэуи  и  япэ тхыгъэ нэхъ инхэр дунейм къытохьэ : рассказхэр, повестхэр, романхэр. Тхылъеджэр зэIэпашэ абыхэм, поплъэ къыкIэлъыкIуэну и тхыгъэхэм,Апхуэдэурэ ар абыхэм я гу лъащIэм лъоIэс, я псэм хопщIэ –  аращ къыщыгъэлъэгъуар еплIанэ Iыхьэм
 
Етхуанэ Iыхьэр топсэлъыхь къуажэдэсхэм ар ягу егъэджакIуэ Iэзэу, ущиякIуэ Iущу, тхакIуэ лъэрызехьэу къызэринам. И нэмысымрэ хабзэмрэ япэ иту, и пэжыгъымрэ лIыгъэмрэ къыдэгъуэгурыкIуэу яхэтащ ар и къуажэгъухэм, нэхъыжьхэми нэхъыщIэхэми бзэ къахуигъуэтыфу. Аращ абы къыщIилэжьар цIыхубэ лъагъуныгъэ. IэфIкIэ, дахэкIэ ягу къагъэкIыж ар  къыдэлэжьа журналистхэм, тхакIуэхэм, егъэджакIуэхэм, и Iыхьлыхэм, благъэхэм. Я псэм и хъуахуэщ и бынхэм, я быныжхэм, дэтхэнэми и IуэхущIафэр абы ирагъапщэ. Дэтхэнэми и гупсысэр зыхуэгъэзар абы гъащIэ нагъыщэу бгъэдэльа ЦIЫХУГЪЭРЩ. Аращ щIэин нэхъыщхьэу и щIэблэм къытхуигъэнари, ар тхуохъу дэ, дадэшхуэ и щIэблэм, ди гъащIэм и гъуазэ, ди насыпым и хэкIыпIэ. Си гугъэщ, хуэфащэу дэ ар  къэхъуну щIэблэм  я  деж нэтхьэсыфыну.

                                                      ЯПЭ  IЫХЬЭ.
		    КЪЕЖЬАПIЭ.								
	 Къашыргъэхэ лъэпкъыжьщ, лъэпкъ щIагъуэщ, я къуэпсыр жыжьэ къыщожьэ.Адыгэ тхыдэм и напэкIуэцIхэм ди унэцIэм увыпIэ щхьэхуэ щеубыд. Абы и щыхьэтщ ищхьэкIэ зи цIэ къитIуа «ГъащIэр матэщIэдзакъым» гукъэкIыжхэр щызэхуэхьэса тхыгъэшхуэм  и япэ Iыхьэр, илъэсищэрэ щэ ныкъуэм нэблагъэ зэман къызэщIэзыубыдэр. Мыбы IупщIу къыщысщIащ сэ си  къежьапIэр, ебланэ лIакъуэм нэс дэтхэнэми и хъыбар ,ХьэпащIэ гупсысэу, гуфIэгъуэу, гузэвэгъуэ  и  гъащIэм къыдекIуэкIа псори. 
	Аращи, хэт Къашыргъэ ХьэпащIэ?  Къэбэрдей псом щыцIэрыIуэ джэгуакIуэ-усакIуэ ПащIэ Бэчмырзэ гъыбзэ зыхуиуса, гуузу кIуэда  Къашыргъэ Нащхъуэ и къуэ Алихъан къыщIэна щIалэ закъуэ Хьэмаш и къуэщ.
 	I9I4 гъэр Щхьэлыкъуэ къуажэм хуэугъурлыт-мазэ бжыгъэ нэхъ я мызэхуакуу  Хьэблэжьым щIалитI къыдалъхуат - КIыщокъуэ Алимрэ Къашыргъэ ХьэпащIэрэ.ЗэрыжаIэу, ди адыгэ уэгум насып вагъуэу а тIур щылыдат.
	 Къашыргъэ ХьэпащIэ сабиигъуэ тынши балигъыгъуэ хъуэпсэгъуи иIакъым. Абы и щхьэусыгъуэр куэд мэхъу, ауэ нэхъыщхьэр зыхальхуа зэманыр гугъуу зэрыщытамрэ щIы IуэхукIэ унагъуэр зыхэхуа хьэлэбэлыкъым Iэпхъуэшапхъуэ зэрищIамрэщ.Зыщалъхуа ХьэблэжькIэ зэджэм къыдэкIами, псэр абыкIэ пабгъэрт. «Дауи щрети , адэжь и лъахэ сихьэну, абы щхьэщэ хуэсщIыну сежьащ »,-щетх мы Iыхьэм (нап.4). Сэ къэсщIащ Къашыргъэхэ си ебланэ лIакъуэ Нащхъуэ, еханэ  Алихъан, етхуанэ Хьэмаш сымэ я дуней тетыкIамрэ я кIуэдыжыкIамрэ, езы ХьэпащIэ I92I-I922 гъэхэм щыIа гъаблэр зэригъэвар, губгъуэм къимыкIыу ит и адэм и гъусэурэ джэгупIэ къудеи зэримыхуар. 
	УвыпIэ нэхъыщхьэ ХьэпащIэ и гъащIэм щызыубыдар мэкъумэшыщIэ бынхэр щеджэу къуажэм еджапIэ къыщызэIуахам, и анэшхуэм фIэмыфIурэ, и адэм ар япэу кIуэхэм яхэту зэриутIыпщарщ.Мыр щIалэ цIыкIум и япэ хъуэпсапIэ нэхъыщхьэу гъащIэм къыщехъулIарщ! Зи гъусэу кIуам и цIэри IэфIу игу къинэжащ- я хьэблэ щIалэ АбытIэ Мухьэбт. И япэ егъэджакIуэу щытахэщ Федор Харитонович Борисовымрэ КIыщокъуэ Пщымахуэрэ. (Ф.Х.Борисовыр Май къалэм щыщу мыбы къагъэкIуат - ЛIуп Н.Д. и «Джэрмэншык» тхылъым итщ). Къуажэ еджапIэм хъарзынэ дыдэу хэзэгъащ ар, «Сэ къэсхь «хрошомрэ» «молодецымрэ»си адэр щыгуфIыкIыпэрт» (нап.88). Ауэ еджэну Iэмал зэригъуэтыр пIалъэкIэт, «вауэнри шкIэхъуэнри абы къыхэтт»(нап.90).
 	Щхьэлыкъуэдэсхэм ящI ТIуащIэм щыIэт,гъавэ щIапIэу, Iэщ  гъэхъупIэу. Ар Джэрмэншык къуажэр иджыпсту здэщыс щIыпIэрат.Мы ТIуащIэм переселенц кIуэн хуейуэ Iуэху къыщаIэтам, япэу зезыгъэтхахэм ящыщщ Къашыргъэ  Хьэмаш. «Анэшхуэм хьэдагъэ ищIами, си анэр кIиями,» къэмынэу къуажэщIэм кIуэн мурадыр текIуащ. «КъуажэщIэ зыфIащыжар Джэрмэншыкт,- етх ХьэпащIэ,- Джэрмэншык жыхуаIэри соцIыху,абыкIэ еджэрт ЗэкIэщIэуэ и нэпкъым зыщызыIэт лъагапIэм тет Iуащхьэшхуэм. Абы зэреджэр «Джэрмэншык Iуащхьэжьт». Мыбы утетмэ, щыуэфIым деж Налшыки Щхьэлыкъуи  уолъагъу. ЩIыпIэ дахэщ мыр. Псынэ и куэдщ, Мэз гъунэгъущ, гъунэжщ. Гъавэ щыпщIэнуи мыбы хуэдэ дэнэ къипхын!» (нап. 93) . ( Мы Iуэхугъуэ дыдэхэми ущрохьэлIэ ЛIуп Нурхьэлий и Iэдакъэ къыщIэкIа «Джэрмэншык» тхылъми) .АдэкIэ етх: «I926 гъэм мы щIыпIэм къэIэпхъуахэм ди унагъуэр яхэхуакъым – ди адэм ихуа чы – бжэгъу унэр нэгъэсатэкъым, зыхуей хуэзатэкъыми, щIымахуэр къуажэжьым щитхащ.» А щIымахуэм гузэвэгъуэ ин къащIэIуащ унагъуэм – зридзыжа  уIэгъэр е екIуэри и адэ Хьэмаш дунейм ехыжащ. ХьэпащIэ адэншэу къэнащ. Иджы  ар къыщIэнащ анэшхуэмрэ и анэ гумащIэмрэ я жьауэм.

ЕТIУАНЭ IЫХЬЭ
КЪУАЖЭЩIЭ – ГЪАЩIЭЩIЭ

	 I927 гъэм и гъатхэм унагъуэр Джэрмэншык къеIэпхъухыжащ . СабииплIым я нэхъыжь ХьэпащIэ и ныбжьыр илъэс I3- м ит  къудейт, Iэмалыншагъэм балигъ ищIат. Еджэным гу хуэзыщIа, классихыр Щхьэлыкъуэ къыщызыуха щIалэр еджапIэ кIуэну хэкIыпIэ иIэтэкъым. Уней гуэщ гуэрым пэш къыщыIахауэ арат щеджэр цIыкIухэр, арщхьэкIэ и анэм игъэкIуэн идэртэкъым. Сыт хуэдиз ерыщагъ пхэлъын хуейт псоми жаIэм уебакъуэу еджакIуэ укIуэн  щхьэкIэ? КIуэри гуп нэхъыжьхэм захигъэхуат. «Иным и зэран»,аращ зэреджэр мы Iыхьэм.Мы си лэжьыгъэм щыщIэздзэм къыхэзгъэщауэ щытат ди дадэшхуэ цIыху къызэрыгуэкIыу зэрыщымытар, и инагъкIэ ямылейуэ жаIэжырт.АтIэ мы Iыхьэри абы и щыхьэтщ: «Сэ псоми сакъыхопIиикI, сыщысми, сыщытми. А инагъым и зэран къызокI… Сэ сызэгуоп псом я лейуэ сызэрыхэхъуэм щхьэкIэ.Си адэр лIышхуэу щытащ , ауэ, жаIэжу зыхызох си адэм и адэм и адэжыр (ар,дауи, Нащхъуэщ – Къ.Т.) Iыхьэлейуэ инауэ.» (нап.I00). Дадэ и щIэблэхэм иджыпстуи къытхэтхэщ цIыху ин зыIэщIэлъхэр
 ( иджы си дежкIэ гурыIуэгъуэщ а щытыкIэр жыжьэ къызэрыщежьэр.)
	 ЦIыхум и щхьэм куэд кърокIуэ. Си адэшхуэм и ныкъуэдыкъуагъэм  и хъыбар  жаIэжу зыхэсхат,  ауэ а фэбжьыр къызыхэкIар  къыщысщIар «ГъащIэ хьэмэ ажал ?» Iыхьэм седжа нэужьщ. Ди лIакъуэм фэбжь я натIэу къыщIэкIынт. ХьэпащIэ и адэ Хьэмаш мэз кIуауэ и лъэгуажьэр иуIэжри абы икIуэдыкIащ. ХьэпащIи зытеса шыр лъэпэщIэури  къехуэхащ. И лъакъуэм игъуэта фэбжьым ар ажалым и пащхьэм иригъэуват: «Си дежкIэ гъащIэр IэфIт,псэуныр дахэт, гугъэ  дахэ Iэджэ сиIэт… Къуажэри ефIакIуэрт , къахэсхынур сымыщIэу  хъыджэбзхэм заужьырт… Иджы согъэв ажалымрэ гъащIэмрэ зэрызэпэщIэтыр.» (нап.I25).  Зи щIалэгъуэ дыдэу, щIалэ цIынэ жыхуаIэм хуэдэу, мыщхьэмыпэ IуэхукIэ ныкъуэдыкъуэу къэна ХьэпащIэ игу кIуэдыркъым, ипэкIэ макIуэ, и мурад зрегъэхъулIэф.
	 Къуажэ школым щыщIэса илъэсхэм ХьэпащIэ фIыуэ илъагъуу щытащ  бзэ щIэныгъэхэмрэ литературэмрэ, псом хуэмыдэжу адыгэбзэмрэ лъэпкъ литературэмрэ. Аращ  къуажэ школыр къиуха нэужь , Борисовыр абы къыдэIэпыкъуу, егъэджакIуэ курсхэм щIэкIуар. ЕгъэджакIуэ телъыджэхэм , лъэпкъ щIэныгъэлI цIэрыIуэхэм я цIэ къреIуэ  а курсхэм щрагъэджауэ – Борыкъуей ТIутIэ, ЩэрылIокъуэ Тэлустэн, ШэджыхьэщIэ Пщыкъан сымэ. Курсхэр I93I-I932 гъэ еджэгъуэм ирихьэлIэу къиухри къуажэ илъэсиплI школым къигъэзэжащ егъэджакIуэу. ЩIэныгъэкIэ ерыщ щIалэм зыхуэмыарэзыжу а лъэхъэнэм Псыхуабэ дэта Къэбэрдей – Балъкъэр пединститутым егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэм  щIотIысхьэри  ар I934 гъэм къеух.  Арат ар къызыхуигъэщIар – егъэджакIуэ IэщIагъэрати, псэуху абы хуэпэжащ. АдэкIэ мы Iыхьэм сыкъыщоджэ : « Сэ зэикI сыбэлэрыгъыркъым. 
Сызыхуэмыбэлэрыгъыр урокым зыхуэзгъэхьэзырынырщ – сыхуейтэкъым пэшхьэкум къехуэхри учитель хъуащ жезгъэIэну.» (нап.I33)
	ЩIэдзапIэ тынш щыIэкъым, ауэ сыт хуэдэ лъэпощхьэпо  хуэмызами, Къашыргъэ ХьэпащIэ хузэфIэкIащ бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ акъылымрэ  и хъуаскIэ цIыкIухэр иригъаджэ щIэблэм  я гум щыхигъэнэн. Аращ абы и гъэсэнхэр нобэми  щIыхуэарэзыр , абы хэлъ пэжыгъэмрэ ерыщагъымрэ я гъуазэу щIэныгъэм и лъагапIэм  щIыдэкIыфахэр. Ауэ  а Iуэхум теухуауэ иужькIэ.
 	А зэман дыдэм ирихьэлIэу , и ныбжьыр илъэс 20-м щIигъуауэ тхэным гу хуещI ХьэпащIэ, усэ зэхилъхьэу щIедзэ. И насыпым кърихьэкIри пасэу и IэдакъэщIэкI пажэхэм щыщ  ЩоджэнцIыкIу Алий хуихьри и деж кIуащ. Мы зэхуэзэныгъэм абы и гъащIэм мыхьэнэ ин зэрыщиIыгъам и щыхьэтщ мы тхылъым « ЩоджэнцIыкIу Алий» псалъащхьэр иIэу Iыхьэ зэрыхухихам.
«Сэ Алий къызгуригъэIуащ	усакIуэм и къалэныр». Тхэным дихьэха щIалэр хуоусэ зыщыгуфIыкI IуэхуфIхэм, цIыху пашэхэм, щIалэгъуэм, лъагъуныгъэм, щалъхуа Лъахэм. А усэхэращ абы и япэ лъэбакъуэу щытар, и  творчествэм лъэужьышхуэ къыхэмынами.Ахэракъым, дауи, ар цIэрыIуэ зыщIар,ауэ ахэращ тхэкIэм хуэзыгъэушар. Абы и тхыгъэ пасэхэм щыщ зыбжанэ ихуауэ щытащ I939 гъэм къыдэкIа « Догъагъэ» усэ сборникым.
 Хэку зауэшхуэм и пэкIэ рассказхэри итхыу щIедзэ ХьэпащIэ. I94I гъэм ирихьэлIэу абы итхауэ щытащ  ди щIыпIэм совет власть зэрыщагъэувам  теухуа роман, арщхьэкIэ абы и Iэрытхыр зауэр къэхъейри кIуэдащ.
 	Зауэм увыпIэ хэха щиIыгъщ Къашыргъэ ХьэпащIэ и гъащIэм.. «Хэкум къеIэмэ, гъащIэр пэщIэдз» адыгэ псалъэжьыр и псалъащхьэщ  еплIанэ Iыхьэм. ЛIэщIыгъуэ блэкIам цIыху цIыкIум я нэгу щIэкIа , хьэзабу ягъэвам я нэхъ Iейт Хэку зауэшхуэр. Дэтхэнэ зыми хуэдэуи, гуауэ щыхъуат ар ХьэпащIэ, уеблэмэ, гуауэ тIуащIэт- Iэщэ къищтэу бийм пэщIэувэну Iэмал къриттэкъым и лъакъуэ ижь имыIэжым. Лъагъумыхъуныгъэу бийм хуиIэр зэщIигъэуIуэри ар абы псэкIэ пэщIэуващ икIи пэщIэтащ, хузэфIэкI лъэпкъ къимыгъанэу. Фронт щIыбым къыдэнахэри хуейт зи жьауэ щIэтын цIыхухъу, гужьеигъуэм къыхэзышын, акъыл бгъэдэлъу. « Сэ цIыхуищ я къалэн згъэзащIэрт – егъэджакIуитI я пIэм ситт, тракторнэ бригадэм я учет сщIырт. Тынштэкъым  ар , итIани апхуэдэ лэжьыгъэр зырикIт, зауэм Iутхэм еплъытмэ,» - щетх мы Iыхьэм. ИужькIэ ар ягъэуващ школым и директору. I942 гъэм бийр  ди Джэрмэншык къуажэм къыщыдэуам,  и гущIэгъурэ сэбэпрэ къуажэдэсхэм иригъэкIащ, гужьеигъуэ щIыпIэ куэдым къришащ. Нэхъ иужьыIуэкIэ ХьэпащIэ а псом теухуа « Лъапсэ быдэ» романыр итхыжынущ.
	 I943 гъэм нэмыцэхэр къуажэм дахужа иужь, ар къуажэ советым и председателу хах, иужькIэ колхоз парторганизацэм и секретару мэлажьэ. ТекIуэныгъэр къэблэгъэным и гуащIэшхуэ хилъхьащ ХьэпащIэ: и жэрдэмкIэ къуажэдэсхэм зэхуахьэсри I944 гъэм Iэщэ зэращIын ахъшэ мелуанрэ мин щищым нэблагъэрэ ирагъэхьауэ щытащ , езым и пщIэнтIэпскIэ къилэжьауэ сом мин 50 хилъхьащ. Ар икъукIэ ахъшэшхуэт а зэманым. I944 гъэм мартым и 7-м  И.В.Сталиным и Iэ зыщIэлъ фIыщIэ телеграммэ Къашыргъэ ХьэпащIэ и цIэкIэ къэкIуат. Ар газетхэми къытрадзауэ щытащ.
	И узыншагъэ къызэрихькIэ, си щхьэ - си псэ жимыIэу,псэемыблэжу лэжьащ, сыткIи щапхъэ хъууэ. Зэрихьащ щIэныгъэ Iуэхури зэфIэгъэувэжыныгъэ лэжьыгъэри. Здихьащ щIыхь пылъу, пщIэ иIэу, дзыхь кърагъэзу. 
					ЕЩАНЭ IЫХЬЭ.
				ЩIЭНЫГЪЭМ  И  ДЖАКIУЭ

		Зауэ нэужь бэIутIэIухэр нэхъ щыужьыхым, къалэн нэхъыщхьэу къэувыр щIэблэм щIэныгъэрэ гъэсэныгъэ тэмэмрэ етауэ къэкIуэну зэманым и цIыху къэгъэтэджынырт. Абы псэкIэ ета Къашыргъэ ХьэпащIэ I950 гъэм ди къуажэ еджапIэм  къигъэзэжащ, абы и директору ягъэуври  и гъащIэри и гуащIэри  егъэджакIуэ IэнатIэм  иритащ. Дауи, ар егъэджакIуэ къудейтэкъым - егъэджакIуэ нэст. 
 Илъэсищ фIэкIа мылэжьауэ, и къулыкъур  тхэным зэран  хуэхъуу  къилъытэри, I953 гъэм яфIытекIри  адыгэбзэмрэ литературэмрэ иригъаджэу щIидзэжащ. « Лэжьыгъэр IыхьитIу згуэшащ : махуищкIэ школым щызогъаджэ, махуиплIым тхэн Iуэхум сыхэтщ.» 
	Иджы согупсыс: « Сытыт дадэ игъэнэхъапэр - зэрыегъэджакIуэрат хьэмэ зэрытхакIуэрат?» А упщIэм пэплъам ярейуэ  адэкIэ сыкъыщоджэ : «ЕгъэджакIуэу сызэрылэжьа илъэс тIощIырыпщIым къриубыдэу нэхъ къыхэзгурыIукIа дыдэр аращ : уи фIэщу иумыгъаджэмэ, ебгъаджэм я хьэкъ къыптонэ… Урок псо дэнэ къэна, урок ныкъуэ… урок щанэ… УИ ГУМ щыщ, УИ ПСЭМ и Iыхьэ иумыту  зыкъыщIэбгъэхуакъэ, къащтэнури ептам хуэдизщ.»  Сыту пэжыщэ !  Дерс хэхыпIэщ и дэтхэнэ сатырри. АдэкIэ мы Iыхьэм  сыкъыщоджэ : « Уэ езым уи фIэщ хъужу щытын хуейщ егъэджакIуэм хуэфащэ нэмыс  еджакIуэхэм зэрызыхуебгъэщIынур. Ар уи фIэщ зэрыхъужым елъытауэ еджакIуэхэми я фIэщ мэхъу.А щIыкIэм тетуи егъэджакIуэмрэ еджакIуэмрэ зэныбжьэгъуу, яку нэмыс дэлъу зэгуроIуэ.» (нап.I99). Нэмысым дауи, куэд иIыгъщ. Езым и лъэныкъуэ къищIын, и гъуэгу къытришэн папщIэ, « Iэдэбагъ, зэхэщIыкI, гущIэгъу,культурэ, жаныгъэ зыхэлъ уи  гъуэгум  къытепшэфын хуейщ.» ( нап.200). Ахэр псори хэлъащ си адэшхуэм, аращ ар иригъэджахэм ноби щIащымыгъупщэр, фIыкIэ ягу къыщIинари. Къуажэдэсхэу зи ныбжьыр илъэс 55- м щхьэдэхахэм яхэткъым Къашыргъэ ХьэпащIэ иримыгъэджа,  абы дерс емыдэIуа, и чэнджэщ зримыхьэлIа . Апхуэдэхэрщ щIэныгъэм и джакIуэ, щIэныгъэм и гъуо жыхуаIэжыр. Аращ абы I973 гъэм « Къ Б АССР –м ЩIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр къыщIыфIащар. Ар щIыхьышхуэщ, а цIыху гуащIафIэм и лэжьыгъэфIхэм щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэщ. 

				ЕПЛIАНЭ IЫХЬЭ.
			КЪАЛЭМЫР  ЗИ  IЭПЭГЪУ

	ПсэхупIэ къримыту , сыт щыгъуи дэщIыгъуу къыздрихьэкIт Къашыргъэ ХьэпащIэ тхэныр.	ИщхьэкIэ къызэрыщызгъэлъэгъуащи, щэщI гъэхэм щIидзащ абы и япэ тхыгъэхэр дунейм къытехьэн : усэхэр, пьесэ цIыкIухэр. Зэманым дэбакъуэурэ , кIуэ пэтми зиIэтащ тхакIуэм и зэфIэкIым, тхыгъэ нэхъ инхэри и Iэдакъэм къыщIэкIын щIадзащ..
	 I945 гъэм «Къэбэрдей» альманахым къытрадзэ тхакIуэр цIэрыIуэ зэрыхъуа  «Зы жэщ» рассказыр. Хэку зауэшхуэр ди щIыпIэм зэрыщекIуэкIам теухуа мы рассказым зэ нэхъ мыхъуми еджам игу иримыхьынкIэ, гукъинэ щымыхъункIэ Iэмал иIэкъым. Сэри 5-нэ классым сыщIэсу абы дыщеджам , къысщыхъурт ар зытеухуар Къашыргъэхэ ди унагъуэрауэ, Быцу щIалэ цIыкIури  ХьэпащIэу.СщIэртэкъым, Iейуэ сигу ящIэузат, уеблэмэ, пэжыр жысIэнщи, а зы тхыгъэм фIэкIа игъащIэм семыджа нэхъей сыщIэгупсысырт. Е ди дадэ зэритхам щхьэкIэу пIэрэт? СыкъэкIуэжу си анэшхуэм сыщеупщIам къызжиIащ ахэр – Быцурэ ХьэпащIэрэ - лъэхъэнэкIэ я ныбжь зэрызэхуэмыкIуэр. СщIэркъым, си гур нэхъ псэхужат.
	Мыпхуэдэ тхыгъэ гукъинэхэщ абы иIэхэр.Си гуапэ дыдэ хъуат  ди егъэджакIуэм къыщыджиIам зауэ нэужьу ди адыгэ тхакIуэшхуэ КIэрашэ Тембот ди щIыпIэм къэкIауэ мы рассказым еджауэ зэрыщытар, игу ирихьу иужькIэ урысыбзэкIэ зэрызэридзэкIар, къэрал псом цIэрыIуэ щищIу. 
	Зауэ нэужьым I946 гъэм  Къашыргъэ ХьэпащIэ «Къэбэрдей пэж» республикэ газетым лэжьакIуэ макIуэ.Махуэ къэс бэм яхыхьэу, лэжьапIэ IэнатIэ куэдым лъэIэсу, цIыхухэм я гурыщIэ къиIуатэу лэжьащ ар журналисту. Езым зэритхыжымкIэ,«дунейм IэщIагъэ тету къыщIэкIынкъым журналистым нэхърэ гъащIэр, дунейр нэхъ къозыгъащIэ.» 	
Абы и ужькIэ  ар радиокомитетым ираджэри , абыи щылэжьащ пропагандэмкIэ къудамэм и унафэщIу. Куэд илэжьущ зэрыщылэжьари. А зэманым  и Iэдакъэ къыщIэкIащ публицист тхыгъэхэр, художественнэ очерк куэдхэр.Езым теухуауэ къыдэкIа очеркым къыдэлэжьахэм мыпхуэдэу щатх : «Къашыргъэ ХьэпащIэ куэд зыщIэ, зытхын зиIэ,зэритхын Iэзагъи зыбгъэдэлъ тхакIуэщ ». ИкIи итхащ. 	I957 гъэм  Къэбэрдей  - Балъкъэр тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ абы и япэ прозэ тхыгъэшхуэр – «Насыпым и хэкIыпIэ» повестыр, иужькIэ роману къалъытэжар. Нэхъ иужьыIуэкIэ , I96I гъэм, мы тхыгъэр урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ къыдагъэкIащ. Тхыгъэр теухуащ къуажэ псэукIэм, къуажэм дэлъ лэжьыгъэр лэжьэкIэщIэм зэрытрашэм, щIалэгъуалэм я зэхэтыкIэ, я  гупсысэ, я гурыщIэ къабзэхэм. Хьэх Сэфэрбий мыпхуэдэу етх абы теухуауэ : «Ар сэ 60 гъэхэм къысIэрыхьэри седжати, нобэ къыздэсым абы къыщыгъэлъэгъуа Лусэ и псэм хыхьэу ищIа лъагъуныгъэр сщызыгъэгъупщэн нэгъэущI тхыгъэ срихьэлIакъым.»  Апхуэдэу утхэфын хуейкъэ!
	I966 гъэм къыдэкIащ илъэс куэдкIэ тхакIуэр зэлэжьа « Лъапсэ быдэ» романыр.  Iуэхугъуэхэр щекIуэкIыр Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэрщ. Бийр ди щIыпIэм  къыщихьам  къызэрыгуэкI къуажэдэсхэр я псэ емыблэжу, я щхьэр халъхьэу, гъунэгъу мэзым щIэс партизан отрядым ядэIэпыкъуурэ  нэмыцэхэр  щIыпIэм зэрырахужырщ зытепсэлъыхьыр. Ар зытхыфынур а псор зи нэкIэ зылъэгъу, зи псэкIэ зыгъэва цIыхущ. Мы романыр Къашыргъэ ХэпащIэ и творчествэм и лъагапIэу къалъытащ.  I982 гъэм ар урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ
  « Крепкие корни» фIэщыгъэцIэр иIэу Москва къыщыдагъэкIащ. 
	I969 гъэм  « Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдагъэкIащ ХьэпащIэ и тхылъ ещанэ «Бгым я нэгу щIэкIа» жыхуиIэр, и прозаическэ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса р. Абы ихуащ  адыгхэ тхыдэм щыщ Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм теухуа «ГуфIапщIэ», «Жьыщхьэ махуэ». «Лъы лъэужь», «Мудар тхьэмыщкIэ» рассказхэмрэ новеллэхэмрэ.
	Къашыргъэ ХьэпащIэ и тхыгъэ нэхъыфIхэм хабжэ «Гъавэ», « Баз» рассказхэр. 
 	«Баз» рассказым къыщыгъэлъэгъуащ пасэ зэманым цIыхубэм я  фэм дэкIар, гъащIэм и бжьы хьэлъэр  зэрателъар, ар яхуэмышэчыжу зэрызыкъаIэтым. АрщхьэкIэ цIыхубэм хэкIыпIэр ящIэркъым. Я гупсысэм зиIэтакъым. Зеиншэу къэна Батыр щIалэ цIыкIум и щхьэм кърикIуэнум уегупсысу еух тхыгъэм. Сюжетым узыIэпишауэ, къэхъуным упэплъэу тхыгъэр иухащи, тхылъеджэр поплъэ къыкIэлъыкIуэным. 
	 I976 гъэм « Эльбрус» тхылъ тедзапIэм  къыщыдокI ХьэпащIэ а и рассказым къитэджыкIа , упщIэ псоми я жэуап езыт «ПшэкIухь» романыр. ИужькIэ мы тхыгъэр урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ «Ореол» фIэщыгъэцIэр иIэу Москва къыщыдэкIащ. Романым къытхуеIуэтэж I905-I907 гъэхэм ди щIыпIэм щекIуэкIа гъащIэр,  игъэва хьэзабыр, лэжьакIуэбэм иригъэкIуэкIа щхьэхуитщIыжакIуэ бэнэныгъэр. Гупсысэ нэхъыщхьэми дыхуешэ – щхьэхуит псэукIэмрэ лэжьыгъэ хьэлэлымрэ цIыху гъащIэр зэрыдефIакIуэм. 
	I984 гъэм Налшык къыщыдэкIащ «ГъащIэ лъэужь» повестыр, къуажэ щIалэгъуалэм я псэукIэмрэ я дуней тетыкIэмрэ къызыщыгъэлъэгъуар. 	Зэрынэрылъагъущи, тхакIуэм и тхыгъэхэр псори зытеухуар адыгэ гъащIэмрэ къуажэдэсхэм я псэукIэмрэщ. Абы и щхьэусыгъуэри гурыIуэгъуэщ – ХьэпащIэ къызытехъукIа щIыгумрэ къызыхэхъукIа цIыхухэмрэщ зытетхыхьыр, и щхьэкIэ игъэва Iуэхугъуэхэщ утыку кърилъхьэр. Пэжагъ инкIэ гъэнщIа тхыгъэхэр тхылъеджэхэм я гум нос, я псэм кIэропщIэри  мэхъу гукъинэ. 
Къашыргъэ  ХьэпащIэ  дэнэ щIыпIэ щымылэжьами, зэи IэщIыб ищIакъым литературнэ – художественнэ лэжьыгъэр. Нобэ ар щIагъэлъапIэр и Iэдакъэм къыщIэкIа и тхыгъэфIхэмкIэ лъэпкъ литературэм ирита зыужьыныгърщ. Сигу хохъуэ  абы и бзэр, и гупсысэхэр КIэрашэ Тембот е КIэрэф Мухьэмэд хуэдэхэм ейм щрагъэщхькIэ.  
	Тхылъеджэр поплъэ къыкIэлъыкIуэну тхыгъэхэм. АрщхьэкIэ и узым нэхъ зыкърегъащIэ. Гурылъ нэхъыщхьэр иджыри гъэзэщIа хъуатэкъым : и сабиигъуэм щыщIэдзауэ и гъащIэр къызэрекIуэкIар, гугъуехьуи гурыфIыгъуэуи илъэгъуар, гъащIэм и дерс къыщIэхъуэ щIэблэм зыхахын, и лъэпкъ лIакъуэр зымыгъэкIуэдын тхыгъэр иджыри нэгъэсатэкъым. Узым ерыщу пэщIэтурэ итхащ абы и «ГъащIэр матэщIэдзакъым» тхыгъэр – и къалэмыпэм къыщIэкIа и иужьрей дыдэ тхылъыр.
И ныбжьыр илъэс 73-м иту I987 гъэм макъуауэгъуэм и 5-м дунейм ехыжащ си адэшхуэ Къашыргъэ ХьэпащIэ. Абы и ужькIэ илъэсрэ ныкъуэрэ дэкIауэ – I988 гъэм «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ «ГъащIэр матэщIэдзакъым» тхыгъэ – мемуарыр, нобэ утыку къисхьар. 
Гъуэгуанэ гугъу, дахэ, щIыхьрэ лIыгъэкIэ гъэнщIа гъуэгуанэ къызэпичащ Къашыргъэ ХьэпащIэ. Къэралым ищIакъым абы и гуащIэр гулъытэншэ. Абы къратащ :  
I964 гъэм и ныбжьыр илъэс 50 зэрырикъуар щагъэлъапIэм, КъБАССР-м и Совет нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр.
I968 гъэм «РСФСР-м  щIэныгъэмкIэ и отличник» цIэр.
I973гъэм «КъБАССР-м ЩIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэр.
I974 гъэм и ныбжьыр илъэс 60 щрикъум  етIанэу къратащ КъБАССР-м  и Совет Нэхъыщхьэм и ЩIыхь тхылъыр.
I986 гъэм Джэрмэншык къуажэм и «ЩIыхь зиIэ къуажэдэс» цIэр.
I939 гъэ лъандэрэ Къэбэрдей тхакIэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьауэ щытащ.
Къилэжьащ ар ХьэпащIэ, уеблэмэ, нэхъыбэжи хуэфащэт. 
Лъэпкъри Iыхьлы – благъэри зэрыгушхуэ икIи зэрыпагэ хъун фэеплъу къызолъытэ и гъащIэр щихьа, и гуащIэкIэ ищIа и унэр зытет , и кабинет щхьэгъубжэр зыхуэгъэза уэрамым « Къашыргъэ Хь. Хь. и  уэрам» зэрыфIащар. И  тхыгъэхэм, и лIыхъужьхэм, и ныбжьэгъуфIу щытахэм я цIэхэр и щIэблэм къахинащ : и къуэрылъхухэм яфIищащ Алихъан, Алим ( псэуху зи ныбжьэгъугъэр иIыгъа  КIыщокъуэ Алим и цIэкIэ) , Залымджэрийрэ Линэрэ( «Лъапсэ быдэ» романым и лIыхъужьхэр),Мадинэрэ Зауррэ( и гъуазэ ЩоджэнцIыкIу Алий ейхэр) , нэгъуэщIхэри. И къуэ Хьэзешэ къызэIуиха хьэрычэтыщIэ IуэхущIапIэм фIищащ «Ореол» .  Хэгъуэщэнкъым ХьэпащIэ и лъагъуэр зэи.
                             
			              Етхуанэ Iыхьэ
                                   ГукъэкIыжхэр

Гъуэгуан  гугъу,  дахэ, щIыхьрэ лIыгъэкIэ гъэнщIа гъуэгуанэ къызэпичащ Къашыргъэ ХьэпащIэ. Ар сыт щыгъуи хэтащ цIыхубэм, къыпкърыкI хуабагъэмкIэ ахэр зэщIишэу, чэнджэщэгъуфI, ныбжьэгъу пэж яхуэхъуу. Апхуэдэущ  ар  зыцIыхуу щытахэм ягу къызэринэжари.   
 «КъеджакIуэм игу къимынэжын, псэгъэгуфIэ – дахагъэ зыхэмылъ гурылъ – гупсысэкIэ мыгъэнщIа тхылъ Къашыргъэм утыку кърилъхьэркъым… Зыми зыпищIыжыркъым. И хъэтIыр, и бзэ къабзагъэр зэи зыми яхэгъуэщакъым. Къибгъахъуэ пэтми зыхэмыщI архъуанэм хуэдэт абы и гурыщIэ псалъалъэр, и тхыбзэ пшыналъэ бзафIэр». 
                                                                         Шэвлокъуэ Пётр 
«Гъуэгуанэ дахэ, цIыхугъэкIэ, лIыгъэрэ хахуагъэкIэ гъэнщIа гъуэгуанэ къикIуащ Къашыргъэ ХьэпащIэ. Ар тхакIуэ къудейуэ къэнэжыртэкъым, атIэ егъэджакIуэ – ущиякIуэ бэлыхьт, журналист Iэзэт. Ар лэжьащ и акъылрэ и тхэкIэкIэ куэдым ефIэкIыу, зыхэтым пщIэшхуэ къыхуащIрэ фIы дыдэу къалъагъуу. Насыпышхуэщ апхуэдэ гъащIэ къэбгъэщIэныр».
                                                                          Гъэунэ Борис
«Къашыргъэ ХьэпащIэ цIыху щабэу, гуапэу, хьэлэлу, дэпсэлъей хэмылъу, Iэдэбу щытащ. А цIыху зэтет дыдэм и иужьрей псалъэхэр – цIыхугъэ дахэ къызэринэкIар –зэрылъэпкъыу щIэин щхьэпэу къытхуигъэнащ. Дэ ар зэи тщымыгъупщэкIэ зэфIэкIыркъым – къытщIэхъуэ щIэблэми хьэкъыу япхыкIыну, ягурыдгъэIуэну къыттохуэ».
                                                                       Къэжэр Хьэмид
«Къашыргъэ ХьэпащIэ и прозэм куэдкIэ къагъэбжьыфIащ ди литературэр, абы и тхыгъэ купщIафIэхэр лъэпкъ литературэм и фIыпIэщ, ахэр хыхьащ адыгэ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я дыщэ фондым, гъащIэ кIыхь зэриIэнуми шэч хэлъкъым».
                                                                          Ержыб Аслъэн
«Щхьэж и творчествэр езым ещхьыжщ. ХьэпащIэ цIыху Iэдэбт, зэпIэзэрытт, къызэрыгуэкI – къызэрыгуэкI дыдэт и теплъэкIи и псэлъэкIэкIи».
                                                                          Хьэх Сэфэрбий.
	
	ГъукIэпщокъуэ (Семэн) Iэсят , адыгэбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэм, игу къегъэкIыж : «ЩIыхь ин яхузощI си гъащIэ псом увыпIэ щхьэхуэ щызыубыда егъэджакIуэхэу Къашыргъэхэ ХьэпащIэрэ Нэкурэрэ. Нэкурэ пэщIэдзэ классхэм сыщригъэджащ, тхэкIэ – еджэкIэ хабзэхэр сигъэщIащ. ЩIэныгъэ куум сыхэзышар ХьэпащIэщ. И анэдэлъхубзэм пищIын щыIэтэкъым а цIыху телъыджэм. Анэбзэм и IэфIыпэмрэ и уэрыпIэмрэ псэкIэ зыхызигъэщIащ, сыхишащ. Адыгэ дыдэт ар, зэрыпсалъэри и псэм щIыгъуу анэм къигъэщIа бзэт. ГъащIэм и гъуэгу зэхэкIыпIэм сыщытехьам шэч хэмылъу сщIэрт IэщIагъэ къыхэсхынур. ЕгъэджакIуэ сызэрыхъуар  щIэныгъэм и гъуэгум сытезыша Нэкурэрэ  адыгэбзэм  и  архъуанэм сыхэзыша ХьэпащIэрэщ зи  фIыщIэр. ИужькIэ къуажэ еджапIэм къэзгъэзэжу абы ирихьэкIа къалэным сыщыпэрыувэм, мызэ-мытIэу упщIэ куэдкIэ зыхуэзгъэзащ, и тхыгъэхэр зытеухуамкIэ зыщыхуэзгъэзаи къыхэкIащ. Ауэ псом нэхърэ нэхъ гукъинэжхэр тхакIуэмрэ ди еджакIуэ цIыкIухэмрэ яхуэтщI зэIущIэхэрт. Апхуэдэ зы зэIущIэ «Лъапсэ быдэ» романымкIэ Iэтауэ едгъэкIуэкIауэ щытащ I984 гъэм, газетми «ТхакIуэм IущIащ» жиIэу къытрадзэжа ар. Гукъинэт си дежкIэ цIыхугъэшхуэм и нур къызыхих а цIыху телъыджэм и дэтхэнэ псалъэри». 
	
Дадэ гъащIэ гъусэу иIащ егъэджакIуэу зи гъащIэр къэзыхьа, «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэр зыфIаща Къашыргъэ Нэкурэ. Аращ сыткIи абы къыдэIэпыкъуар, аращ чэнджэщэгъууи къыпэщIэтар. Унагъуэ дахэу,насыпыфIэу  къэпсэуащ ахэр. Дадэшхуэ  зыщIэж  и  къуэрылъху – пхъурылъхухэм жаIэж ар адэ Iущу, адэшхуэ гумащIэу зэрыщытар. Дэтхэнэ и бынми щIэныгъэ яритащ, гъуэгуанэ дахэ тригъэуващ. Езым хиша лъагъуэм ирокIуэ и бынхэри, абы я быныжхэри. КъахэкIащ абыхэм агрономи, инженери, дохутыри, юристи, экономисти, ауэ нэхъыбэр егъэджакIуэщ – ипхъухэу Дусэ, Налжан, Динэ, къуэрылъхухэу Мадинэ, Иннэ…
Илъэс щэщIым нэблэгъауэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ Бахъсэн щрегъаджэ Къашыргъэ (Даур) Мадинэ. «ЕгъэджакIуэ сызэрыхъуар дадэ и фIыгъэщ. Куэд щIауэ сыхуигъэхьэзырт сэ абы: тетрадь щыхэплъэкIэ къысхуигъэкIуатэрти сызыпэлъэщым еплъырт, сэри зызгъэщIагъуапэрт, «сыегъэджакIуэти».
Къашыргъэ Иннэ «Шыхулъагъуэ» литературэ зэхуэсым хэтщ. Инджылыбзэращ къиухар, инджыл тхакIуэ – усакIуэхэм я тхыгъэхэр адыгэбзэкIэ зэредзэкI. И гугъэщ и адэшхуэм и тхыгъэ  а бзэм къригъэтIэсэну.
				
КIэух псалъэ

«ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ» щыжаIэкIэ, къекIэрэхъуэкIыжын хуейкъэ дунеижьым и шэрхъыр? НобэкIэ тхыдэ гъэщIэгъуэн зиIэ ди Къашыргъэ лъэпкъым тхэныр зыми IэщIагъэ ищIакъым. Ауэ хэт ищIэрэ, тхэным гу хуэзыщIыни къытхэкIынщ. Щрет ар сэрауэ, си хъуэпсапIэ нэхъыщхьэр къыщызэхъулIакIэ – мы лэжьыгъэр утыку къыщисхьакIэ. е дяпэкIэу пIэрэ дунейм къыщытехьэнур дадэшхуэ къыIэщIэхуа къалэмыр къищтэу жану зыгъэбзэнур? Дыгугъэнщ апхуэдэу. 
Сыщысабийм къызгурымыIуами, иджы сэ фIы дыдэу сощIэ усакIуэ, тхакIуэ бэлыхь Iэджэ зэрыщыIэри, ауэ Къашыргъэ ХьэпащIэ си дежкIэ псом нэхърэ нэхъапэщ, нэхъ гупсысакIуэшхуэщ, нэхъ лъэужьыфIэщ. Сэ сропагэ абы илъ зэрысщIэтымкIэ, икIи сэ абы лъэпкъ напэм и сурэтым хуэдэу сыIуоплъэ. Нобэми ди япэ иту солъагъу, гуапэу къытхуэгуфIэу, «зэи фыкъимыкIуэт сыт щхьэкIи, фи гупсысэр вгъэин, фи гурыщIэр вгъэкуу, фи псалъэр купщIэкIэ вгъэнщI», - къыджиIэу.
Сыт сэ хуэсщIэфын абы? ФIыщэу солъагъу, сыпсэухуи слъагъунущ, псалъэ гуапэ куэди хужысIэнущ, и псалъэхэр згъэIунущ, хэт ищIэрэ, ХьэпащIэ и дуней тетыкIар нэгъуэщIхэми щапхъэ яхуэхъункIи мэхъу.Си дежкIэ нэхъыщхьэращи, си адэшхуэм и гъащIэ гъуэгур убгъуауэ зэфIэгъэувэжа хъуащи, Къашыргъэ ХьэпащIэ и творчествэр джыным и зы хэлъхьэныгъэ цIыкIуу къызолъытэ мы лэжьыгъэр. 
Дунейр зыгъэдунейр, зыгъэдахэр си адэшхуэ Къашыргъэ ХьэпащIэ хуэдэхэращи, къахрекI адыгэм  куэду апхуэдэлIхэр!

Сыт щIэуэ къыхэсха мы лэжьыгъэм?
1.	Къашыргъэ ХьэпащIэ Щхьэлыкъуэ къуажэ щигъэкIуа сабиигъуэм щыщIэдзауэ Джэрмэншык къуажэм дадэ Iумахуэ щыхъуху и къекIуэкIыкIар къэсщIащ.
2.	Си лIакъуэр бжьиблкIэ здынэсыр сщIэми, я къекIуэкIыкIар сщIэртэкъыми, ахэр зэфIэзгъэувэжащ.
3.	Зэхэзгъэуващ дадэ и гъащIэ сурэтыр: «Сэ адрейхэм нэхърэ сынэхъ инщ, ямылейуэ сыхохъуэ» зытхыжа си адэшхуэм езым хуэдиз фIагъыу бгъэдэлъари сощIэ.
4.	Нэхъыщхьэр – Къашыргъэ ХьэпащIэ и тхьэу щытащ цIыхугъэр. Ар игъафIэрт, игъэлъапIэрт, пщIэи хуищIырт, абы псори хуриджэрт. ЦIыхугъэм ар щыхуейт Iуэхушхуэми Iуэху цIыкIуми. И къалэмри зыхуигъабзэр арат.

	

             

КЪЭГЪЭСЭБЭПА   ЛЭЖЬЫГЪЭХЭР

I . Къашыргъэ ХьэпащIэ и уней библиотекэр.

2. КъашыргъэХьэпащIэ  «ГъащIэр матэщIэдзакъым».   Налшык  I988         

3 Ержыб А.Къу. «КъашыргъэХьэпащIэ  и прозэр»     «А.п.» 20I3

4 . Къэжэр Хь.Хь. «ЦIыхугъэм хуэлажьэу»    «А.П.»     I994,нояб. и 20

5 . ЛIуп Н.Д. «Джэрмэншык ,     Налшык ,   2003

6 . ЛIуп Н.Д. «Герменчикской школе – 85 лет»     Налшык ,   20I2

7 . Сонэ А.Къ. «Насыпым и хэкIыпIэ»    «Л.гъу.»  I987,  авг. и 2

8 . Хьэх С. «ЦIыхур къыпхуеиху упсэущ»    «А.п.»   I999 , декаб. и 7

9 . Шэвлокъуэ Петр . «ГъащIэм и пшыналъэ» Налшык , I994 .